ΝΕΟΜΑΡΤΥΡΕΣ
ΑΓΩΝΙΣΤΕΣ ΤΗΣ ΠΙΣΤΗΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΣ
«ήνθισαν εις τον νοητόν παράδεισον της Εκκλησίας,
ως ρόδα ερυθρά και εύοσμα».
(Άγιος Νικόδημος ο Αγιορείτης)
Απόστολου Βακαλόπουλου
Ιστορία του Νέου Ελληνισμού, Β’ τομ., Θεσσαλονίκη 1976).
Πολύ περισσότερο από τους οσίους συγκινούν τους σκλάβους οι αθλήσεις των νεομαρτύρων. Με το αίμα τους ποτίζεται το ζωογόνο δένδρο της πίστης κατά την διάρκεια της ατέλειωτης εκείνης σειράς των πειρασμών.
Ύστερ’ από τους διωγμούς των Ρωμαίων αυτοκρατόρων η περίοδος εκείνη της δουλείας είναι η πιο κρίσιμη περίοδος του χριστιανισμού, αλλά και του ελληνικού έθνους. Ανανεώνονται οι χρόνοι των διωγμών και με την ουσία των νεομαρτύρων ανακαινίζεται η ορθοδοξία. «Οι νέοι ούτοι Μάρτυρες, παρατηρεί αργότερα ο Νικόδημος ο Αγιορείτης (1749 - 1809), είναι ανακαινισμός όλης της Ορθοδόξου πίστεως, διατί ο χρόνος, και ο καιρός έχει φυσικόν τούτο το ιδίωμα τα μεν νέα και καινούργια πράγματα να τα κάμνη παλαιά, τα δε παλαιά να τα ρίπτη με την πολλήν του παράτασιν εις έναν βυθόν απιστίας, και αλησμονησίας, και τοσούτον να τα γηράσκη και να τα αφανίζη, ωσάν να μη έγιναν ολότελα• «το παλαιούμενον, και γηράσκον εγγύς αφανισμού (Εβρ. η’. 13)».
Ανακαινίζονται και οι μορφές ορισμένων παλαιών μαρτύρων, όπως π.χ. του Αγίου Δημητρίου. Ο άγιος που πολλές φορές είχε σώσει την δεύτερη πρωτεύουσα του βυζαντινού κράτους από τους εχθρούς, και που τα κατορθώματά του τα είχαν διαλαλήσει σε κάθε χριστιανική και ιδίως ελληνική γωνιά τα βιβλία των θαυμάτων του, είναι και κατά την εποχή αυτή το στήριγμα και η ελπίδα πολλών Ελλήνων. Η ύλη του γνωστού κατά παράδοση κειμένου των θαυμάτων του αναπλάθεται κατά κάποιο τρόπο και εκσυγχρονίζεται ανάλογα με τις σκληρές συνθήκες του νέου περιβάλλοντος. Ο μεγαλομάρτυρας δηλαδή προβάλλεται μέσα σε συνθήκες παρόμοιες προς τις σύγχρονες, ώστε να γίνη πρότυπο νοητό στις μάζες και να τις παρακινήση σε μίμηση.
Έτσι ανώνυμος εγκωμιαστής του τον επικαλείται μεταξύ 1666 - 1669 με τα εξής συγκινητικά λόγια:
«Ω μεγαλομάρτυρα του δεσπότου Χριστού Δημήτριε, που είναι τα θαύματα, οπού καθ’ εκάστην ημέραν έκαμνες εδώ εις την πατρίδα σου; πως τώρα δεν μας βοηθείς; πως δεν μας επισκέπτεσαι; διατί, άγιε Δημήτριε, αστόχησες και τελείως μας απάργιασες; δεν βλέπεις πόσα βάσανα μας επερικύκλωσαν, πόσοι πειρασμοί, πόσα χρέη; δεν βλέπεις πως εγεννήθημεν όνειδος και καταπάτημα των εχθρών, παίγνιον των ασεβών, περίπαιγμα των Σαρακηνών, εξουθένημα και γέλως των πάντων; Διατί λοιπόν, άγιε, δεν μας λυπάσαι ως συμπατριώτης; διατί δεν μας συμπονάς; δεν ακούεις τους αναστεναγμούς; δεν βλέπεις τα δάκρυά μας; δεν στοχάζεσαι τους παραδαρμούς μας; διατί δεν μας βοηθείς παρακαλώντας τον βασιλέα των βασιλευόντων Χριστόν να μας ελευθερώση από τούτα τα κακά, όπού μας εσυνέβησαν; Διατί δεν του δέεσαι να μας σπλαχνισθή; Ημείς το εγνωρίζομεν πως του είμεσθεν πταίσται, παρήκοοι, παραβάται, αχάριστοι, αμή πάλι αυτόν μόνον προσκυνούμεν, αυτόν μόνον λατρεύομεν, και αυτόν μόνον σεβόμεθα. Δια τούτο, άγιε μεγαλομάρτυς του Χριστού Δημήτριε, ικέτευσον, παρακάλεσον και μεσίτευσον δια τ’ εμάς τους δούλους σου, δια την πατρίδα σου, δια της σης χειρός να ελευθερωθούμεν από τα βάσανα, από τους πειρασμούς, από τους αναστεναγμούς και από τα ανυπόφερτα βάσανα και χρέη, και τέτοιας λογής πορευόμενοι και γενικώς την ζωήν μας θέλομεν κάμνει το θέλημά σου δοξάζοντες και υμνούντες το πανάγιόν σου όνομα, μένοντες και υπόχρεοι της σης αγιότητος».
Τώρα με την θυσία των νεομαρτύρων «φαίνονται πάλιν εις τον κόσμον δεύτεροι Γεώργιοι, δεύτεροι Δημήτριοι, νέοι Θεόδωροι» , ξαναζούν οι χριστιανοί τα μαρτύρια και τους διωγμούς των ρωμαϊκών χρόνων, βαθαίνει η πίστη τους και αγλαΐζεται η ορθοδοξία. «Ούτοι οι Μάρτυρες είναι νέοι κατά τους χρόνους, όπως λέγει ο Νικόδημος, αλλά κατά τα μαρτύρια είναι παλαιοί, αγκαλά και ήναι έσχατοι κατά την διαδοχήν του γένους, αλλά κατά τους στεφάνους είναι Πρώτοι…».
Οι νεομάρτυρες, που κατάγονται από διάφορες χώρες της χερσονήσου του Αίμου και κυρίως από τις ελληνικές, είναι συνήθως απλοί άνθρωποι του λαού, μοναχοί, γεωργοί, έμποροι, τεχνίτες, που φλέγονται από την επιθυμία να μαρτυρήσουν, ή θύματα «αβανιών» των Τούρκων, συκοφαντούνται δηλαδή ότι έκαναν τον κατάσκοπο σε βάρος της Τουρκίας, ότι σκότωσαν Τούρκους , ότι ήταν ταραξίες, ότι έβρισαν την μουσουλμανική θρησκεία, ότι ομολόγησαν την μουσουλμανική θρησκεία, ότι υπήρξαν άλλοτε μουσουλμάνοι κ. λ.. Μερικοί βρίσκουν τον θάνατο με την κατηγορία ότι προσηλυτίζουν μουσουλμάνους στον χριστιανισμό, όπως ο πρώην πατριάρχης Γαβριήλ Β’, ενώ άλλοι, όπως ο Αργυρός από τον Σωχό της Χαλκιδικής (1806) και ο Χριστόδουλος από την Θεσσαλονίκη (1777), γιατί παρακινούν αρνησίθρησκους να ξαναγυρίσουν στην χριστιανική πίστη. Αλλά και πραγματικά αρνησίχριστοι στα παιδικά η νεανικά τους χρόνια βρίσκουν το θάρρος κάποια μέρα να χτυπήσουν κάτω το σαρίκι τους εμπρός σε μουσουλμάνους και να βροντοφωνήσουν την πίστη τους. Ακόμη και ο τουρκόφωνος γέρο Ζώρζης Γκιουρτζής, εξισλαμισμένος στα νιάτα του, μη μπορώντας να πραΰνη την συνείδησή του, διαλαλεί την πίστη του και υπομένει με καρτερία τα μαρτύρια και τελικά τον απαγχονισμό (1770).
Σώζονται πολλές συγκινητικές ιστορίες εμμονής Χριστιανών στην πίστη τους. Πύρινο υψωνόταν εμπρός τους το του Ευαγγελίου: «πας όστις ομολογήσει εν εμοί έμπροσθεν των ανθρώπων, ομολογήσω εγώ εν αυτώ έμπροσθεν του πατρός μου του εν ουρανοίς• όστις δ’ αν αρνήσεταί με έμπροσθεν των ανθρώπων, αρνήσομαι καγώ αυτόν έμπροσθεν του Πατρός μου του εν ουρανοίς (Ματθ. ι’ 33)». Αλλά και μουσουλμάνοι που προσέρχονται στην ορθοδοξία, πληρώνουν με την ζωή τους το τόλμημά τους αυτό και λατρεύονται ως ορθόδοξοι νεομάρτυρες.
Οι νεομάρτυρες δεν παύουν να εμφανίζωνται ως τα μέσα σχεδόν του 19ου αι.. Είναι στρατιά ολόκληρη. Δεν υπάρχει περιοχή που να μην έχη ένα ή και περισσότερους νεομάρτυρες. «Και μειράκια εοράκαμεν, γράφει ο πατριάρχης Ιεροσολύμων Νεκτάριος μεταξύ 1660- 1669, προ ολίγων ετών τη τομή της μαχαίρας αφόβως υποκλίναντα τον αυχένα». Περισσότεροι από 10 είναι οι όσιοι ή νεομάρτυρες με το όνομα Νικόλαος που έχουν ασκητέψει ή μαρτυρήσει στα χρόνια της τουρκοκρατίας. Μόνο μέσα σ’ εννέα μήνες του 1794 είχαν μαρτυρήσει 5 νεομάρτυρες σε διάφορους τόπους, «ήνθισαν εις τον νοητόν παράδεισον της Εκκλησίας, ως ρόδα ερυθρά και εύοσμα».
Πολλοί από τους αθλητές αυτούς θεωρήθηκαν άγιοι από τον λαό, προτού τους ανακηρύξη ή έστω και αν δεν τους ανακήρυξε επίσημα η Εκκλησία. Χαρακτηριστικό είναι ότι οι περισσότεροι ονομάζονται νεομάρτυρες μόνο και μόνο για την ακλόνητη πίστη τους στην ορθοδοξία και για τον μαρτυρικό τους θάνατο, έστω και αν η προηγούμενη πολιτεία τους δεν έχη να παρουσιάση αξιοσημείωτα δείγματα χριστιανικής αρετής.
Επομένως την προθυμία τους αυτή για το μαρτύριο την ενέπνεε όχι μόνο ο βαθύς θρησκευτικός ζήλος, αλλά και γενικά το πνεύμα της αντιστάσεως κατά της μισαλλοδοξίας, της βίας και της τυραννίας. Οι αγωνιστές λοιπόν εκείνοι της πίστης ήταν και αγωνιστές της ελευθερίας. Ο λαός παρακολουθούσε και συμμετείχε με πάθος στα μαρτύριά τους. Οι τελευταίες τους στιγμές ήταν και οι πιο σκληρές της δοκιμασίας, αλλά και οι πιο συγκινητικές, γιατί έπρεπε να δείξουν το θάρρος και την αλύγιστη πίστη τους εμπρός στο μαρτύριό τους. Το πνεύμα τους αυτό της αυτοθυσίας τους τόνωνε τον λαό και τον παραδειγμάτιζε. Μέσα στην αυχμηρή έρημο της σκλαβιάς η εθελοθυσία τους έσταξε δρόσο στις ψυχές των ραγιάδων. Οι νεομάρτυρες ήταν, όπως αντηχούσαν τα τροπάριά τους μέσα στις εκκλησίες, «τα άνθη τα πνέοντα ευωδίαν την άρρητον, νέοι κομήται, Εκκλησίας στερέωμα οι αυγάσαντες και την γην ουρανώσαντες αύραι αι ζωηρόταται πιστούς αναψύχουσαι, λιποθυμούντας καθ’ ώραν υπό ζυγόν της αλώσεως».
Τις αρετές και τα θαύματα των οσίων και νεομαρτύρων τις διαλαλούσε η φτερωτή φήμη ολοένα και πιο μακριά, ώστε να προκαλούν την συρροή των πιστών από κάθε γωνιά της ελληνικής γης. Μερικοί μάλιστα νέοι άγιοι επισκίαζαν κάποτε με την φήμη τους τους παλιούς και ανανέωναν με νέα δύναμη την ορθοδοξία. Τα μαρτυρολόγιά τους αποτελούσαν τις πιο διαδεδομένες «ψυχωφελείς» διηγήσεις, που παρηγορούσαν και ενθάρρυναν τον ελληνικό λαό. Το λείψανό τους ή μέρη αυτού, τα αντικείμενά τους, που προσπαθούσαν με ζήλο να τα αποκτήσουν ή να τα εξαγοράσουν οι Έλληνες, λατρεύονταν και φυλάγονταν ως κειμήλια σε τόπους ιερούς. Κατά καιρούς τα έβγαζαν σε περιοδείες, για να θερμάνουν την πίστη των σκλάβων, αλλά και για να τους αργυρολογήσουν, τα περιέφεραν σε λιτανείες, για να παρακαλέσουν τους αγίους να σώσουν τους χωρικούς από φοβερές επιδημίες, από το «θανατικό», για να θεραπεύσουν αρρώστους, ψυχοπαθείς, ζώα , για να προστατεύσουν την χώρα από τους εχθρούς, την παραγωγή από την ανομβρία, από τις ακρίδες κ. λ..
Πάμπολλοι βέβαια είναι οι γνωστοί νέοι όσιοι ή μάρτυρες, αλλά αμέτρητοι οι άγνωστοι, οι αφανείς, που δεν είχαν την τύχη να βιογραφηθούν ή ν’ ανακηρυχθούν επίσημα άγιοι από την Εκκλησία. Οι βιογραφίες των γνωστών, που τις βρίσκει κανείς συνήθως μέσα στις ασματικές τους ακολουθίες, συνεχίζουν την παλιά αγιολογική παράδοση και ως προς τον τύπο και ως προς την ουσία μολονότι εξετάζουν κυρίως την θρησκευτική πλευρά του βιογραφουμένου, δίνουν κάποτε ενδιαφέροντα ιστορικά στοιχεία, τα οποία είναι δυνατόν να επιβεβαιωθούν με την προσαγωγή σύγχρονων γραπτών μαρτυριών. Η πρώτη συλλογή βιογραφιών νεομαρτύρων είναι του Νικοδήμου του Αγιορείτη, η οποία αφηγείται τα μαρτύρια και περιλαμβάνει τις ασματικές ακολουθίες τους, γραμμένες κατά το πλείστον από διάφορους λογίους ή και εκκλησιαστικούς συγγραφείς, κυρίως του 16ου και 17ου αι., από τον Νικόλαο τον Μαλαξό, Θεοφάνη τον Θεσσαλονίκης, Γεώργιο Κορέσσιο, Μελέτιο Συρίγο, Ιωάννη Καρυοφύλλη κ.α.. Ορισμένα επίσης μαρτυρολόγια έχουν γραφή από τον Νικόδημο τον Αγιορείτη ή έχουν μεταφραστή από τον ίδιο από τα σλαβονικά. Ας σημειωθούν για την σπουδαιότητά τους και δύο έργα του Νικηφόρου του Χίου (αρχές 19ου αι.), το πρώτο παρακλητικός κανόνας, ψαλλόμενος «επειδάν συμβή ταις βασάνοις εγκαρτερείν τινα νέον μάρτυρα», και το δεύτερο επικήδεια ακολουθία «κοινή εις πάντα νέον μάρτυρα».
Είναι καιρός πια να γίνη από ειδικούς μια επιστημονική έκδοση των αγιολογικών αυτών κειμένων, κατά το πρότυπο των παλιοτέρων επιστημονικά επεξεργασμένων, προτού οι αλλεπάλληλες αφρόντιστες εκδόσεις δημιουργήσουν σύγχυση και πολλά ιστορικά και φιλολογικά προβλήματα στους μετέπειτα ερευνητές. Ανερεύνητο επίσης πεδίο παρουσιάζει και η εικονογραφία των νέων αγίων. Είναι ανάγκη να μελετηθούν τα σχετικά θέματα, είτε στις φορητές εικόνες είτε και στις τοιχογραφίες, για να γνωρίσουμε, πως εικονίζει ο λαός τους νεομάρτυρες και ποια έκταση δίνει στην λατρεία τους.
ΑΝΑΔΗΜΟΣΙΕΥΣΗ ΑΠΟ ΤΗΝ ΦΙΛΙΚΗ ΜΑΣ ΙΣΤΟΣΕΛΙΔΑ e-istoria
Αντιαιρετικόν Εγκόλπιον www.egolpion.com
16 ΝΟΕΜΒΡΙΟΥ 2011
Share on Facebook
English
Login
Υπενθύμιση κωδικού
RSS