ΚΡΙΤΙΚΗ ΣΤΗ ΘΕΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΜΗΤΡ.ΖΗΖΙΟΥΛΑ: Ο ΔΑΡΒΙΝΙΣΜΟΣ ΕΔΩΣΕ ΕΝΑ ΧΤΥΠΗΜΑ ΣΤΗΝ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΑΝΘΡΩΠΟΛΟΓΙΑ!

ΟΙΚΟΥΜΕΝΙΣΜΟΣ Ή ΟΡΘΟΔΟΞΙΑ;

Η ΚΡΙΣΗ ΤΗΣ ΘΕΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΥ ΙΩ. ΖΗΖΙΟΥΛΑ

ΜΕΓΑ Λ. ΦΑΡΑΝΤΟΥ

      Εις τα επόμενα ασχολούμαι με την παρουσίαση και την κριτική θεώρηση των θεολογικών ιδεών και απόψεων του Μητροπολίτου Περγάμου και καθηγητού κ. Ιωάννου Ζηζιούλα , όπως αυτές εκτίθενται εις το προσφάτως δημοσιευθέν βιβλίο του: «Η κτίση ως ευχαριστία, θεολογική προσέγγιση στο πρόβλημα της Οικολογίας», Αθήνα 1992.

Έναντι του θεοκεντρικού χαρακτήρος της «παραδοσιακής» ορθοδόξου δογματικής θεολογίας, ήτις θεολογεί με αφετηρία και βάση την εν Ιησού Χριστώ θεία αποκάλυψη, όπως αυτή βιώνεται και διδάσκεται υπό της Ορθόδοξου Εκκλησίας, παρουσιάζει η εις το ως άνω βιβλίο του θεολογία του κ. Ζηζιούλα (εφεξής : κ. Ζ.) εμφανή την απόκλιση προς ένα ανθρωποκεντρισμό.

Ενταύθα πρόκειται ουχί περί επί μέρους επιδράσεων εκ της δυτικής θεολογίας, τις οποίες συναποκομίζει πας ορθόδοξος θεολόγος, θητεύσας εις τας θεολογικάς σχολάς της Δύσεως, αλλά περί ενός νέου τρόπου του θεολογείν στο χώρο της ορθοδόξου δογματικής θεολογίας, με ισχυρά τη ροπή προς την φυσική, τ.έ. την φιλοσοφική, θεολογία, όστις, εκρίθη σκόπιμο να καταστεί γνωστός ευρύτερο, προς θεολογική συζήτησιν, αντιπαράθεση και αξιολόγηση, και ένταξη εκεί, ένθα ανήκει, δεδομένου ότι απηχεί απόψεις ενός ουχί τυχαίου Έλληνος ορθοδόξου θεολόγου και επισκόπου.

Οι εντός παρενθέσεως αριθμοί παραπέμπουν εις το ως άνω βιβλίο του κ. Ζ., για δε τις υπογραμμίσεις, επειδή δεν κατέστη δυνατόν να τηρηθεί η δέουσα τάξη, παρακαλώ τον αναγνώστη, όπως ανατρέχει στο κείμενο προς επαλήθευση. Οι τίτλοι των περιεχομένων της δικής μου εργασίας έχουν ως ακολούθως:

Ο ΔΑΡΒΙΝΙΣΜΟΣ ΕΔΩΣΕ ΕΝΑ ΧΤΥΠΗΜΑ

ΣΤΗΝ ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗ ΑΝΘΡΩΠΟΛΟΓΙΑ!

       Η θεολογία του κ. Ζηζιούλα είναι πρωτίστως παλαιο-διαθηκική: Ούτος εργάζεται με δύο κυρίως δόγματα, σχε­δόν αγνοούμενα υπό της θεολογίας της καινής κτίσεως, ήτις θεωρεί τον άνθρωπον υπό το φως της ζωής και του έργου του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού και του εν Αγίω Πνεύματι εν τη Εκκλησία και προς τον κόσμον επιτελουμένου λυτρωτικού έργου, ήτοι με τα δόγματα της εκ του μηδενός δημιουργίας και του κατ' εικόνα Θεού ποιηθέντος ανθρώπου. Και είναι τούτο ευνόητον, αφού το θεολογείν του κ. Ζ. προσδιορίζει ου­χί το καινόν της εν Ιησού Χριστώ θείας αποκαλύψεως, αλλά το παλαιόν, το πανανθρώπινον. Στόχος του είναι μια θεολογία της δημιουργίας(60), με ιερέα τον άνθρωπον, τον κάθε άνθρωπον, ως φορέα του κατ' εικόνα, και ουχί τον καινόν κατά Χριστόν άνθρωπον.

Εις τους θεολογικούς στοχασμούς του ασχολείται ιδιαι­τέρως ο κ. Ζ. με το κατ' εικόνα Θεού εις τον άνθρωπον, εις το οποίον εισάγει μίαν άγνωστον μέχρι τούδε θεολογικήν καινοτομίαν: απορρίπτει εξ αυτού τον λόγον και τον νουν, ήτοι την λογικότητα(54, 101), με την αποφθε-γματικήν φράσιν: το ιδιάζον χαρακτηριστικό του ανθρώπου δεν είναι η λογικότητα, αποδίδει δε στο Σχολαστικισμό την ιδέα ότι το κατ' εικόνα Θεού αφορά στο λογικό του ανθρώπου (55).

Ο λόγος δε της απορρίψεως ταύτης του λογικού εκ του κατ' εικόνα δεν είναι θεολογικός, όπως θα ανεμένετο, αλλά επιστημονικός: αυτήν την φοράν όχι η επιστήμη της Φυσικής, αλλά της Βιολογίας, η ορθότερον: ο Δαρβινισμός. Ο Δαρβινισμός έδωκεν εν ράπισμα στη Σχολα­στική(!) άποψη ότι η εικόνα του Θεού στον άνθρω­πο είναι η λογική του και η νοημοσύνη του... Η διαφορά ανά­μεσα στα ζώα και τον άνθρωπο είναι διαφορά βαθμού και όχι είδους. Έτσι ο άνθρωπος επανήλθε στην οργανική τον θέση στη φύση... δεδομένου ότι η λογική δεν είναι πια η ειδοποιός διαφορά(57) · η διαφορά ανάμεσα στον άνθρωπο και το ζώο συνιστά διαφορά του βαθμού της λογικής(100). Ο άνθρωπος είναι επίσης ένα ζώον, όπως μας υπενθυμί­ζει ο Δαρβίνος( 111). Και εν σ. 98: ο Δαρβίνος έδωσε ένα χτύπημα σ' αυτή τη λογοκροπική αντίληψη για την ειδοποιό διαφορά του ανθρώπου. Η ιδιαίτερη ταυτότητα του ανθρώπου σε σχέση με τα άλλα ζώα δεν βρίσκεται στη λογική, εφ' όσον και τα κατώτερα ζώα έχουν κάποια λογική και κάποια συνείδηση, έστω και σε χαμηλότερο βαθμό(98).

Εδώ συμβαίνει κάτι το εκπληκτικόν: Ο κ. Ζ. υιοθετεί ανεπιφυλάκτως και άνευ ουδεμιάς διακρίσεως τον Δαρβινισμόν, όστις ισχυρίζεται, ότι ο άνθρωπος εις το σύνολον του, ήτοι και ως σώμα και ως πνεύμα (λογικόν), είναι προϊόν της ιστορικής εξελίξεως των ειδών! Η διαφορά ανάμεσα στα ζώα και τον άνθρωπο είναι διαφορά βαθμού και όχι είδους, (η υπογράμμισις ανήκει εις το κείμενον), ο άνθρωπος επαν­ήλθε στην οργανική του θέση στη φύση, ο άνθρωπος είναι επίσης ένα ζώο, διαφορά δηλ. ποσοτική, και όχι ποιοτική, και τούτο όχι μόνον ως προς το σώμα, το σωματικόν μέρος, αλλά πρωτίστως ως προς τον νουν, το νοερόν, το λογικόν: τα ζώα κατέχουν την αυτήν λογικήν, αλλά μόνον σε χα­μηλότερο δασμό(98). Η άποψις αυτή αποτελεί θέσιν της υλιστικής αθεΐας, καθ' ην το πνευματικόν στοιχείον του ανθρώπου είναι προϊόν της ύλης και συνεξελίσσεται μετ' αυτής, ότι διαφέρει κατά βαθμόν μόνον έναντι του λογι­κού των άλλων ζώων, ότι ο άνθρωπος είναι απλώς ζώον όπως π.χ. τι σώζεται μετά τον θάνατον του ανθρώπου, -υπάρχει ψυχή;

Πάντως ο κ. Ζ. αρνείται, ότι η βασιλεία Του Θεού απαρτίζεται μονό από σωσμένα πνευματικά όντα, από αθάνατες ψυχές(54), και απορρίπτει μια πνευματο-κεντρική ή ψυχοκεντρική αντίληψη του κόσμου(55), καθ' ην στιγμήν κορυφαίοι φυσικοί επιστήμονες σήμερον, όπως ο J. Ε. Charon, επανέρχονται εις την πάλαιαν άποψιν, ότι το Πνεύμα και όχι η ύλη είναι εκείνο, που κατευθύνει το σύμπαν προς το Ωμέγα, προς το έσχατον τέλος αυτού, και ουδέν πλέον, και ότι το πνεύμα, η ψυχή του ανθρώπου, δεν είναι αυτοτελής και ποιοτικώς διάφορος της ύλης ουσία. Εδώ αναδύονται πλέον ατελεύτητα θεολογικά προβλήματα.

Εν πάση περιπτώσει ο Δαρβινισμός είναι μία θεω­ρία, η οποία ουδέποτε δύναται να επαληθευθεί επιστη­μονικώς, πολλώ δε μάλλον ως προς το πνευματικόν μέ­ρος του ανθρώπου. Σήμερον υπάρχουν κορυφαίοι Βιολόγοι, όπως π.χ. ο ερευνητής του εγκεφάλου J. C. Eccles (Βραβείον Νόμπελ 1963), οι οποίοι υποστηρίζουν, με βάσιμα επιστη­μονικά δεδομένα, ότι ο ανθρώπινος νους είναι τελείως αυθύπαρκτος και αυτόνομος, έναντι του σωματικού, οντότης, ότι ούτος χρησιμοποιεί τον εγκέφαλον απλώς ως όργα­νόν του, και το κυριώτερον, ότι, δια της αποδοχής ξεχωρι­στού και αυτονόμου πνεύματος έναντι του υλικού, επιλύ­ονται περισσότερα επιστημονικά προβλήματα, παρ' ό,τι, εάν δεχθώ μεν το αντίθετον, ότι δηλ. όχι μόνον το υλικόν, αλλά και το πνευματικόν στοιχείον αποτελεί προϊόν εξελίξεως και κοινόν γνώρισμα των ζώντων οργανισμών, με διαφοράν μόνον ποσοτικήν.  Άλλοι δε, ουχί τυχαίοι Βιολόγοι, υποστη­ρίζουν με εύλογους επιστημονικάς αποδείξεις, ότι η εξέλιξις των ειδών ουδόλως έλαβε χώραν (πρβλ. P. Liith, Der Mensch ist kein ZufalL 1984).

Ο κ. Ζ. δικαιούται (;) να έχει την προσωπικήν του επι­λογήν, όσον αφορά εις την θεωρίαν του Δαρβινισμού. Δεν δι­καιούται, όμως, να παρουσιάζει ταύτην ως αποδεδειγμένον επιστημονικόν πόρισμα, διότι, ούτω, παραπλανά τον αναγνώστην. Αναφέρει: Ο Δαρβινισμός κέρδισε την επιστήμη της βιολογίας(57). Η πρότασις αυτή δεν ισχύει απολύτως και άνευ επιφυλάξεων εκ μέρους των Βιολόγων. Εκ της ανεπι­φύλαχτου δε αποδοχής του Δαρβινισμού προκαλεί την θεολογίαν δύο χιλιάδων χρόνων, λέγων: Ο Δαρβινισμός έδωσε ένα χτύπημα(98) και ένα ράπισμα(56) εις την χριστιανικήν διδασκαλίαν, καθ' ην το λογικόν ανήκει εις το κατ' εικόνα Θεού του ανθρώπου. Δύναται, λοιπόν, να αποδείξει ποτέ ο Δαρβινισμός ή η Βιολογία, ότι ο λόγος, το λογικόν, του ανθρώπου είναι προϊόν ιστορικής εξελίξεως, και ότι και τα κατώτερα ζώα κατέχουν την αυτήν λογικήν, αλλά μόνον σε χαμηλότερο 6αθμό(98); -Τι είναι, άραγε, η χρι­στιανική θεία αποκάλυψις: σύμπλεγμα μυθικών θεωριών, δια να καταπίπτουν με την εμφάνισιν κάθε νέας θεωρίας, η οποία τας προσβάλλει;

Ο κ. Ζ. υποστηρίζει, ότι η λογική δεν είναι πια η ειδοποιός διαφορά... ανάμεσα στα ζώα και τον άνθρωπο(57), αφού ο Δαρβινισμός απέδειξεν, ότι και τα κατώτερα ζώα έχουν κάποια λογική και κάποια συνείδηση, έστω και σε χα­μηλότερο βαθμό(98). Ο κ. Ζ., λοιπόν, νομίζει, ότι η τρισ-χιλιετής ελληνοχριστιανική παράδοσις ηγνόει, ότι και τα ζώα έχουν κάποιο νιο - νιό, και ότι θα έπρεπε να έλθει ο Δαρβινισμός να της δώσει ένα χτύπημα και ένα ράπισμα, δια να ξυπνήσει; -Ήδη ο Αριστοτέλης -και μόνον ο σοφός ούτος;- εις το Περί Ψυχής (Α' 406Β) ανα­φέρει : κινεί η ψυχή το ζώον δια προαιρέσεως τίνος και νοήσεως. Είναι η διαφορά, όμως, απλώς βαθμού ή και είδους, ήτοι ποιοτική; -Υπάρχει ανθρωπινή ψυχή, εν γένει, και ζει αυτή, μετά τον θάνατον έκαστου άτομου;

Επίσης, ισχυρίζεται, ότι ο Δαρβινισμός... έδωσε ένα ράπισμα στη Σχολαστική άποψη ότι η εικόνα του Θεού στον άνθρωπο είναι η λογική του και η νοημοσύνη του(56). Και ακόμη: Αποδίδει στον Ιερό Αυγουστίνο και το Βοήθιο, οι οποίοι όρισαν το ανθρώπινο ον, ακόμη και το θείο Ον, με τη χρήση των εννοιών του λόγου και του νου(54). Δεν νομίζει, λοιπόν, ότι υποτιμά την νοημοσύνην των θεο­λόγων, όταν υποστηρίζει παρόμοιας θεωρίας, όταν δηλ., ό,τι εκείνος απορρίπτει, το φορτώνει ως κακόν εις τον Μεσαίω­να και εις τον Σχολαστικισμόν προς ιδίαν κάλυψιν; -Δεν είναι, λοιπόν, ο Θεός Νους και Λόγος; -Τι είναι, άραγε, ο Υιός και Λόγος του Θεού, ο Θείος Λόγος; -Είναι δε ο Θεός ά-λογος Οντότης; -Θα απορρίψομεν, λοιπόν, τον Λόγον του Θεού, αντί να αναζητήσομεν υφισταμένας, κατά περιεχόμενον, διαφοράς μεταξύ του Ελληνικού λόγου και του Λόγου της θείας Αποκαλύψεως; -Ισχύει, λοιπόν, ή όχι το Ιωάννειον: Εν αρχή ην ο Λόγος,... και Θεός ην ο Λόγος;

Αλλά και ο ποιηθείς κατ' εικόνα Θεού άνθρωπος, δεν είναι, λοιπόν, ο λόγος του Λόγου; -Η μήπως δεν είναι αύτη η ενιαία και ομόφωνος δισχιλιετής ελληνοχριστιανική παράδοσις; -Χρειάζεται να αναφέρομεν συγγραφείς και χω­ρία; -Υπήρξε ποτέ θεολόγος της Εκκλησίας, όστις να απέρ­ριψε το λογικόν εκ του κατ' εικόνα ή να μην ανεφέρθη εις αυτό, έστω και ευκαιριακός;

-Ενδεικτικώς και μόνον παρα­πέμπω εις τα όσα σχετικά αναφέρει ο μέγας Αθανάσιος (Λόγος κατά Ελλήνων, 30 εξ.) : Οι το κατ' εικόνα καθα­ρόν φυλάττοντες, θεωρούν ως εν κατόπτρω... τον του Πα­τρός Λόγον, καθ' ον και γεγόνασιν εξ αρχής(34). Έκαστος ανθρώπων ψυχήν έχει και ταύτην λογικήν(30). Τούτο δε μόνον ίδιον ανθρώπων εστί, και τούτο εστί το λογικόν της ψυχής των ανθρώπων(31). Λέγομεν ουν, ότι... οι την ψυχήν ουκ έχειν λογικήν νομίζοντες, αυτόθεν έχουσι της παραφρο­σύνης την επιτιμίαν εν αλόγοις καταριθμούμενοι(34).

Αλλά και ο Άγιος Γρηγόριος Παλαμάς αναφέρει: Τι δε έστι ζώσαν; Αείζωον, αθάνατον, ταυτόν δ' ειπείν λογικήν η γαρ αθάνατος λογική... Τοιαύτη γαρ η όντως ζώσα ψυχή. Τούτο δε τω κατ' εικόνα ταυτόν, ει δε βούλει και καθ' ομοίωσιν (Λόγος Β' Περί της εκπορεύσεως..., 8).

Αλλά ο κ. Ζ. είναι ηναγκασμένος να απορρίψει το λογικόν εκ του κατ' εικόνα, ένεκα της πίστεώς του εις τον Δαρβινισμόν, όστις δεν δέχε­ται τούτο ως ίδιον ανθρώπων, άλλ' ως κοινόν γνώρισμα ανθρώπων και ζώων, με διαφορά βαθμού(57) και μόνον. Και δια να ομιλήσομεν με την περί στρωμάτων του πραγματικού φιλοσοφίαν του Ν. Hartmann, το στρώμα του λο­γικού στηρίζεται μεν επί του υλικού, του σωματικού, χωρίς, όμως, και να προέρχεται ή να κατανοείται εξ αυτού. Παρά τον δεσμόν τούτον, η διαφορά μεταξύ αμφοτέρων φέρει τα γνωρίσματα του ποιοτικού, ως του παντελώς διαφόρου, ουχί δε απλώς ως κατά βαθμόν ανωτέρου.