ΚΡΙΤΙΚΗ ΣΤΗ ΘΕΟΛΟΓΙΑ ΤΟΥ ΜΗΤΡ.ΖΗΖΙΟΥΛΑ: ΑΝΘΡΩΠΟΣ: Ο ΙΕΡΕΑΣ ΤΗΣ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑΣ

ΟΙΚΟΥΜΕΝΙΣΜΟΣ Ή ΟΡΘΟΔΟΞΙΑ;

Η ΚΡΙΣΗ ΤΗΣ ΘΕΟΛΟΓΙΑΣ ΤΟΥ ΙΩ. ΖΗΖΙΟΥΛΑ

ΜΕΓΑ Λ. ΦΑΡΑΝΤΟΥ

 Εις τα επόμενα ασχολούμαι με την παρουσίαση και την κριτική θεώρηση των θεολογικών ιδεών και απόψεων του Μητροπολίτου Περγάμου και καθηγητού κ. Ιωάννου Ζηζιούλα , όπως αυτές εκτίθενται εις το προσφάτως δημοσιευθέν βιβλίο του: «Η κτίση ως ευχαριστία, θεολογική προσέγγιση στο πρόβλημα της Οικολογίας», Αθήνα 1992.

Έναντι του θεοκεντρικού χαρακτήρος της «παραδοσιακής» ορθοδόξου δογματικής θεολογίας, ήτις θεολογεί με αφετηρία και βάση την εν Ιησού Χριστώ θεία αποκάλυψη, όπως αυτή βιώνεται και διδάσκεται υπό της Ορθόδοξου Εκκλησίας, παρουσιάζει η εις το ως άνω βιβλίο του θεολογία του κ. Ζηζιούλα (εφεξής : κ. Ζ.) εμφανή την απόκλιση προς ένα ανθρωποκεντρισμό.

Ενταύθα πρόκειται ουχί περί επί μέρους επιδράσεων εκ της δυτικής θεολογίας, τις οποίες συναποκομίζει πας ορθόδοξος θεολόγος, θητεύσας εις τας θεολογικάς σχολάς της Δύσεως, αλλά περί ενός νέου τρόπου του θεολογείν στο χώρο της ορθοδόξου δογματικής θεολογίας, με ισχυρά τη ροπή προς την φυσική, τ.έ. την φιλοσοφική, θεολογία, όστις, εκρίθη σκόπιμο να καταστεί γνωστός ευρύτερο, προς θεολογική συζήτησιν, αντιπαράθεση και αξιολόγηση, και ένταξη εκεί, ένθα ανήκει, δεδομένου ότι απηχεί απόψεις ενός ουχί τυχαίου Έλληνος ορθοδόξου θεολόγου και επισκόπου.

Οι εντός παρενθέσεως αριθμοί παραπέμπουν εις το ως άνω βιβλίο του κ. Ζ., για δε τις υπογραμμίσεις, επειδή δεν κατέστη δυνατόν να τηρηθεί η δέουσα τάξη, παρακαλώ τον αναγνώστη, όπως ανατρέχει στο κείμενο προς επαλήθευση. Οι τίτλοι των περιεχομένων της δικής μου εργασίας έχουν ως ακολούθως:

ΑΝΘΡΩΠΟΣ: Ο ΙΕΡΕΑΣ ΤΗΣ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑΣ

       Δια τον κ. Ζ. υπάρχει μία και μόνη ιερωσύνη: η ιερωσύνη του παλαιού ανθρώπου, ήτις προκύπτει αναγκαίως εκ του κατ' εικόνα Θεού, όπερ φέρει πας άνθρωπος. Εις το ειδικόν κεφάλαιον: Η ιερωσύνη του ανθρώπου(112 εξ.) η ιερωσύνη αποτελεί μία ουσιαστική έκφραση της εικό­νας του Θεού στον άνθρωπο(112), όταν ο άνθρωπος πρα­γματώνει μέσα του ελεύθερα το κατ' εικόνα Θεού, δη­λαδή στην περίπτωση αυτή την ιερωσύνη του(121). ... Χρειαζόμαστε ένα νέο πολιτισμό, στον οποίο η λειτουργική διάσταση θα κατέχει κεντρική θέση... με μια κεντρική ιδέα (μια ιδέα - κλειδί): ο Άνθρωπος ως ιερέας της Δη­μιουργίας (44).

Την ιερωσύνην ταύτην του ανθρώπου προσδιορίζει, εν μέρει, ο κ. Ζ. και κατά περιεχόμενον. Η έννοια της ιερωσύνης εξ άλλου πρέπει να ελευθερωθεί από το αρνητικό περιεχόμενο της, και να ταυτισθεί κυρίως με την έννοια της προσφοράς, του ανοίγματος, δηλαδή, των ανθρώπων σε μια υπερβατική σχέση με τον άλλον...(45). Ποίον είναι το αρνητικό περιεχόμενο της ιερωσύνης διευκρινίζει ο κ. Ζ. εις άλλην συνάφειαν.

Στην αρχαία Εκκλησία η θεία Ευχα­ριστία ονομαζόταν -όχι χωρίς ιδιαίτερη σημασία- καθα­ρά και απλά Αναφορά ή Ευχαριστία, και τούτο, διότι στην αρχαία Λειτουργία... Το ιερατικό στοιχείο της Ευχα­ριστίας -και αυτό αξίζει να το τονίσουμε- δεν ήταν η θυσία, όπως συνέβαινε στο Μεσαίωνα, αλλά η αναφορά στο Θεό της δικής Του δημιουργίας. Είναι κρίμα πραγμα­τικά, γιατί η θυσία έφτασε να καλύψει για αιώνες το νόημα της ιερωσύνης. Είναι κρίμα, διότι παρημποδίσθη μια κοινή αντίληψη της Ευχαριστίας(61). Η ιερωσύνη, λοιπόν, θα πρέπει να απορρίψει το αρνητικό περιεχόμενο της, το οποίον είναι συνυφασμένον προς τον χαρακτήρα της θείας Ευχαριστίας ως θυσίας,, ήτις αποτελεί κατάλοιπον του Μεσαίωνας, να επανέλθει δε εις την έννοιαν, που είχεν η Ευχαριστία εις την αρχαίαν Εκκλησίαν, ήτις ήτα κα­θαρά και απλά Αναφορά ή Ευχαριστία (60).

Έτσι η ιερωσύνη θα προσλάβει το αρχικόν της περιεχό­μενον: θα ταυτισθεί κυρίως με την έννοια της προσφο­ράς(45). Εις την προκειμένην περίπτωσιν δεν χρειαζόμεθα ειδικούς ιερείς, με το ειδικόν χάρισμα της ιερωσύνης: πας άνθρωπος είναι ιερεύς της δημιουργίας(60), προσφέρων τα δώρα του κόσμου εις τον Θεόν!

Τοιουτοτρόπως επέρχεται μια κοινή αντίληψη της Ευχαριστίας και της ιερωσύνης, και, ακολούθως, οικουμενική ένωσις, αφού, τυγ­χάνει γνωστόν, ότι εις όλας, σχεδόν, τας Λειτουργίας του κόσμου υπάρχει προσφορά και αναφορά Δώρων και Ευχαρι­στία προς τον Πατέρα - Δημιουργόν! Ο άνθρωπος είναι ιερεύς της δημιουργίας(97· 64, 96), και καλείται να κάμει κατάφασιν της κλήσεως του ταύτης, ήτοι και να γίνει ιερεύς της δημιουργίας(106).

Το πως, είδομεν: με το να αλλάξει νοοτροπίαν, ήτοι με το να αναπροσαρμόσει και να δώσει νέο προσανατολισμό... στην πορεία του προς την απόλυτη Ελευθερία(109). Αυτό αποτελεί τη βάση αυτού που ονομάζουμε ιερωσύνη του ανθρώπου. Όταν παίρνει στα χέρια του ο άνθρωπος τον κόσμο, και δημιουργικά τον ολο­κληρώνει και τον αναφέρει στο Θεό... (τότε) ο άνθρωπος είναι Ιερεύς της δημιουργίας(119).

Ο κ. Ζηζιούλας ουδόλως ασχολείται περί το θέμα της σχέσεως της πανανθρώπινης ταύτης ιερωσύνης προς την ειδικήν ιερωσύνην, την οποίαν πρεσβεύουν αι διάφοροι χρι­στιανικοί εκκλησίαι, επί τη βάσει της θεολογίας του βαπτίσματος και του βασιλείου ιερατεύματος, ό­λως δε ιδιαιτέρως προς το Μύστηριον της Ιερωσύνης, όπως δέχεται τούτο η Ορθόδοξος Εκκλησία. Θα έλεγον δε, ότι επιδεικνύει κυνικήν θεολογικήν αδιαφορίαν δια τα εγειρόμενα φλέγοντα ερωτήματα περί της σχέσεως της πανανθρώπινης ταύτης Ιερωσύνης προς την ιερωσύνην, όπως δέχεται ταύτην η Ορθόδοξος Εκκλησία, και της οποίας ο ίδιος τυγχάνει μέτοχος. Επίσης εις ουδεμίαν συνάφειαν φέρει την ιερωσύνην ταύτην του ανθρώπου προς το πρόσω­πον του Ιησού Χριστού, και προς το αρχιερατικόν αξίωμα του Κυρίου: Έχοντες αρχιερέα μέγαν, διεληλυθότα τους ουρανούς, Ιησούν τον Υιόν του Θεού (Εβρ. 4, 14 κ.α.), εξ ον απορρέει πάσα ιερωσύνη. Στο πρόσωπο του Χριστού ο κόσμος αποκτά τον Ιερέα της Δημιουργίας, αναφέρεται, άλλ' ως το πρότυπο (the model, εις το αγγλικόν κείμενον) της σωστής σχέσεως του ανθρώπου προς το φυσικό κόσμο(120). Ενεργώντας έτσι, ώστε να φέρνουμε την κτίση σε κοινωνία με το Θεό, και κάνοντας αυτό εν Χρι­στώ και ως Σώμα Χριστού ενεργούμε, όπως ο Χριστός, ως ιερείς της δημιουργίας(120, 121).

Όταν, λοιπόν, φέρ­νουμε την κτίση σε κοινωνία με το Θεό, ενεργούμε, όπως ο Χριστός, ως ιερείς της δημιουργίας, μετά (δε) την Ανα­φορά αύτη παίρνουμε πίσω αυτά τα δώρα, που είχαμε προσ­φέρει στο Θεό, -ουδεμία μνεία, λοιπόν, περί της μόνης με­σιτείας Θεού και ανθρώπων: του Ιησού Χριστού! Ο Ιησούς Χριστός, ως ο Ιερέας της Δημιουργίας, αποτελεί απλώς το πρότυπο ορθού: νέου προσανατολισμού του ανθρώπου-ιερέως (120, 121, 109)!

Ο κ. Ζ. κυριολεκτεί, χρησιμοποιών τον όρον ιερωσύνη του ανθρώπου, άλλως δε θα έπρεπε να τον διευκρινίσει κατά περιεχόμενον ή να χρησιμοποιήσει ένα άλλον, μη υποκείμενον εις παρανόησιν, όρον. Προφανώς, όμως, δεν ηδύνατο να χρησιμοποιήσει δια τας απόψεις του άλλον όρον, αφού αποδίδει εις αυτόν θρησκευτικόν περιεχόμενον, ήτοι την αναφοράν των δώρων της κτίσεως υπό του ανθρώπου, ως του ιερέως της δημιουργίας, προς τον Δημιουργόν Πατέρα (60). Αλλά και η χρήσις του όρου: Δημιουργός-Πατήρ είναι δηλωτική των προθέσεων, αφού η Καινή Διαθήκη, ως τον μόνον πατέρα, γνωρίζει τον Πατέρα του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού, εξ ου πάσα πάτρια εν ουρανοίς και επί γης ο­νομάζεται (Εφεσ. 3, 14 - 15).

Ενδεικτική των προθέσεων του κ. Ζ. για μια κοινή αντίληψη όχι μόνον της θείας Ευ­χαριστίας, αλλά και της θρησκείας εν γένει, αποτελεί και η διαφαινομένη συμπάθεια προς μια απόλυτα μονοθεϊστική έννοια περί Θεού (103), εκδηλουμένη εις τας αορίστους ανα­φοράς του βιβλίου του προς τον Θεόν, τον Δημιουργόν κλπ., ενώ η κατ^' εξοχήν ορθόδοξος θεολογία ως Τριαδολογία: Πα­τήρ, Υιός, Άγιον Πνεύμα, σπανίως έρχεται εις φως.

Η νεο­πλατωνικής, αυγουστινείου προελεύσεως μονοθεϊστική αύτη θεολογία διευκολύνει, πράγματι, την προσέγγισιν όχι μόνον μεταξύ των χριστιανικών εκκλησιών και των λεγομένων μο­νοθεϊστικών θρησκειών, αλλά και, σχεδόν, της πανανθρώπι­νης θρησκευτικότητος. Συναφείς προς την ιερωσύνην του ανθρώπου είναι και αι ακολουθούσαι δύο έννοιαι.